Tăng áp lực nội sọ vô căn: Hé lộ vai trò của dòng chảy tĩnh mạch não

Đôi khi, các bác sĩ không thể tìm ra nguyên nhân gây tăng áp lực nội sọ, một hội chứng đặc trưng bởi áp lực dư thừa bên trong hộp sọ. Các triệu chứng của bệnh nhân được giảm nhẹ một cách hiệu quả nhờ một thủ thuật làm giãn một tĩnh mạch trong não… tuy nhiên, vẫn chưa có ai thực sự hiểu rõ lý do tại sao. Tại Viện Não Paris (Paris Brain Institute), Stéphanie Lenck, Jean-Léon Thomas và các đồng nghiệp đã xác định được cơ chế đằng sau hiện tượng này. Công trình của họ, được công bố trên tạp chí Nature Neuroscience, đã làm sáng tỏ thêm mối liên hệ giữa dòng chảy tĩnh mạch và sự dẫn lưu các dịch não, mở ra những hướng điều trị mới

Tăng áp lực nội sọ vô căn (Idiopathic intracranial hypertension – IIH) là một rối loạn thần kinh hiếm gặp và ít được hiểu rõ, ảnh hưởng đến 1–20 người trên 100.000 dân, thường gặp nhất là phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. Bệnh đặc trưng bởi sự gia tăng áp lực bên trong hộp sọ mà không có sự hiện diện của khối u hay bất kỳ nguyên nhân có thể xác định nào khác. Bệnh nhân thường biểu hiện tình trạng hẹp các xoang tĩnh mạch — những tĩnh mạch lớn nằm trong màng cứng, vốn là màng sợi bao bọc não và tủy sống — cũng như sự lưu thông kém của các dịch não. Bệnh nhân phải sống chung với những cơn đau đầu mãn tính, thường đi kèm với rối loạn thị giác, ù tai, chóng mặt và các khó khăn nghiêm trọng về nhận thức gây ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh hoạt hàng ngày.

Khi áp lực nội sọ tăng cao đến mức gây tổn thương dây thần kinh thị giác, bệnh nhân sẽ được điều trị khẩn cấp để bảo tồn thị lực, Tuy nhiên, các triệu chứng khác như rối loạn giấc ngủ, khó tập trung chú ý và mệt mỏi mãn tính, thường bị bỏ qua, mặc dù chúng ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống, đôi khi kéo dài trong nhiều năm. Chúng tôi vẫn chưa biết tại sao các triệu chứng này lại khác nhau nhiều giữa các bệnh nhân và không phải lúc nào cũng tương thích với các bất thường quan sát được trên phim chụp cộng hưởng từ (MRI). Do đó, việc hiểu rõ các cơ chế của căn bệnh này là vô cùng thiết yếu để tinh chỉnh chẩn đoán và cải thiện việc chăm sóc bệnh nhân trong ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.
.”Stéphanie Lenck, bác sĩ điện quang thần kinh can thiệp tại Bệnh viện Pitié-Salpêtrière kiêm nhà nghiên cứu tại Viện Não Paris

Cận cảnh các mạch bạch huyết màng não

Một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh IIH liên quan đến việc làm giãn các xoang tĩnh mạch bị hẹp bằng cách sử dụng stent, một ống lưới nhỏ giúp khôi phục lưu lượng máu và áp lực tĩnh mạch trong não. Trong hầu hết các trường hợp, sau một thời gian ngắn thích ứng, áp lực nội sọ sẽ giảm xuống và các triệu chứng thuyên giảm. Thế nhưng cơ chế đằng sau sự cải thiện này vẫn chưa rõ ràng: Mối liên hệ giữa các tĩnh mạch và tình trạng tăng áp lực nội sọ là gì? Tại sao sự can thiệp này lại có hiệu quả cao như vậy?

Để tìm hiểu thêm, Lenck, Thomas và các đồng nghiệp đã theo dõi 16 bệnh nhân nữ mắc IIH và 20 tình nguyện viên nữ khỏe mạnh, tất cả đều được kiểm tra kỹ lưỡng bằng chụp cộng hưởng từ (MRI). Song song đó, các nhà nghiên cứu đã phát triển và nghiên cứu một mô hình chuột bị biến đổi dòng chảy tĩnh mạch não. Phát hiện của họ là hoàn toàn rõ ràng và không thể nghi ngờ: Sự lưu thông của các dịch não, bao gồm cả dịch não tủy, phụ thuộc chặt chẽ vào lưu lượng máu trong các xoang tĩnh mạch. “Sự dẫn lưu và giám sát miễn dịch của não bộ phụ thuộc vào một mạng lưới các mạch chuyên biệt: mạch bạch huyết màng não. Chúng lót khoảng quanh xoang (perisinus), một khoang giải phẫu nằm giữa lớp ngoài của màng cứng (được gắn vào hộp sọ) và lớp trong (chạy dọc theo các xoang tĩnh mạch). Những mạch bạch huyết mỏng manh, phụ thuộc cao vào môi trường này chỉ hoạt động khi lưu lượng máu trong các tĩnh mạch màng cứng lớn ở mức bình thường,” Jean-Léon Thomas (Đại học Yale, Inserm) lưu ý.

Bạn có biết

Mạch bạch huyết màng màng não là một phát hiện y học tương đối mới. Trước đây, người ta tin rằng não bộ không có hệ bạch huyết, nhưng các nghiên cứu gần đây xác định mạng lưới mạch bạch huyết nằm ở màng não đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc dẫn lưu dịch và thực hiện chức năng giám sát miễn dịch cho hệ thần kinh trung ương.

Khi các xoang tĩnh mạch bị hẹp, áp lực tĩnh mạch ở phía thượng lưu tăng lên và sự lưu thông dịch trong khoảng quanh xoang bị suy giảm. Các dịch não tích tụ, khiến não và hộp sọ của bệnh nhân bị sưng lên dưới áp lực. Ở chuột, các mạch bạch huyết có thể thoái triển cho đến khi biến mất hoàn toàn. Do các mạch bạch huyết màng não cũng điều hòa tình trạng viêm não và giám sát miễn dịch, sự thoái triển này có khả năng dẫn đến nhiều hệ lụy cho não bộ. Do đó, những phát hiện này mở ra các hướng nghiên cứu mới.

“Phát hiện của chúng tôi có thể làm sáng tỏ các cơ chế của giấc ngủ, khoảng thời gian mà hệ glymphatic [Một thuật ngữ y khoa ghép từ “glia” (tế bào thần kinh đệm) và “lymphatic” (hệ bạch huyết)] được kích hoạt. Hệ thống đào thải chất thải này của hệ thần kinh trung ương có mối liên hệ chặt chẽ với các mạch bạch huyết màng não,” Thomas cho biết thêm.

Hệ thống tĩnh mạch não — Hệ thống tĩnh mạch của não bộ (Nguồn ảnh: KenHub)

Khoa học, sức khỏe và định kiến

Tăng áp lực nội sọ vô căn chủ yếu xảy ra ở phụ nữ béo phì hoặc thừa cân sau khi tăng cân nhanh chóng. Hiện vẫn chưa rõ nguyên nhân tại sao. Sự mơ hồ này góp phần tạo nên sự kỳ thị đối với bệnh nhân, những người đôi khi bị đổ lỗi một cách bất công rằng họ phải tự chịu trách nhiệm về căn bệnh của chính mình.

Định kiến như vậy có thể dẫn đến việc chăm sóc không đầy đủ, đánh giá thấp mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng và xem nhẹ những lời phàn nàn của bệnh nhân, từ đó khiến người bệnh có thể khép mình lại và xuất hiện các triệu chứng trầm cảm. “Căn bệnh này vẫn chưa được chẩn đoán đúng mức trên diện rộng, có lẽ vì nó ít được hiểu rõ. Thông thường, người ta chỉ xem xét các triệu chứng thực thể khách quan, chẳng hạn như rò dịch não tủy hoặc phù gai thị — tức là tình trạng sưng phù của dây thần kinh thị giác. Tuy nhiên, IIH nên được coi là một bệnh lý thần kinh độc lập, có tác động lớn đến chức năng não bộ… chứ không phải chỉ là một tập hợp các triệu chứng riêng lẻ. Bệnh nhân mô tả bệnh tình của họ rất tốt. Hãy lắng nghe họ!” Lenck nhấn mạnh.

Họ (các bệnh nhân) rất tận tâm và đã đóng góp to lớn vào những bước tiến của nhóm chúng tôi, đặc biệt là thông qua hiệp hội bệnh nhân AFHTIC.Bác sĩ Stéphanie Lenck

Manh mối về xu hướng ưu thế ở nữ giới

Có thể có một cơ địa di truyền đối với căn bệnh này, kết hợp cùng sự góp phần của các yếu tố nội tiết. Hơn nữa, ở phụ nữ, mạng lưới bạch huyết màng não kém phát triển hơn so với nam giới, khiến họ dễ bị tổn thương các mạch này hơn. Điều này có thể giải thích sự chiếm tỷ lệ áp đảo của họ trong bệnh IIH — và cả trong các bệnh lý khác, chẳng hạn như u màng não. Nhưng mối liên hệ nào có thể tồn tại giữa việc tăng cân và sự khởi phát của tăng áp lực nội sọ?

“Các mạch bạch huyết đóng vai trò then chốt trong việc vận chuyển chất béo. Trong các trường hợp thừa cân, chức năng của chúng có thể bị rối loạn. Có một manh mối rất đáng để khám phá ở đây,” nhà nghiên cứu kết luận.

Đọc thêm: Tuyên bố khoa học mới khuyến nghị về chẩn đoán, quản lý huyết khối tĩnh mạch não

Nguồn: Medical Express